Η δράση των δασκάλων προδόθηκε στις τουρκικές Αρχές από τον Σπύρο Αποστόλου-Τσαούση, άλλοτε άριστο οδηγό των ελληνικών Σωμάτων, ο οποίος εκείνη την περίοδο είχε ταχθεί με το Αλβανοβλαχικό κόμμα. Ο Δημήτρης Λαμπράκης, περιφρονώντας τόσο τον φόβο όσο και τους διώκτες του, παρουσιάστηκε αυτοβούλως στις τουρκικές Αρχές. Συνελήφθη και φυλακίστηκε στη Φλώρινα.

Ο Μιχάλης Φραντζεσκάκης σε αναφορά του προς τον υπουργό Εξωτερικών Γ. Μπαλτατζή (15.5.1909) –όπου εκφράζει τα παράπονά του για την υποτιμητική μεταχείρισή του από το Αθηναϊκό Κομιτάτο–, αναφέρεται στον συναγωνιστή του Δημήτριο Λαμπράκη, ο οποίος τότε ήταν κρατούμενος στις φυλακές Φλώρινας: «Ας ομολογήσει ο ευρισκόμενος ήδη ενταύθα πρόξενος Μοναστηρίου, ευρήκε εργάτας μάλλον ισταμένους υπεράνω του χρήματος και προθύμους εις πάσαν θυσίαν, όσον εμέ και τον αδελφικόν μου φίλον Μήτσον Λαμπράκη πράκτορα;» [Από το: Λένα Σαββίδη – Θεώνη Ζερβού, Δημήτρης Λαμπράκης. Τα χρόνια πριν από το «Ελεύθερον Βήμα», Ερμής, Αθήνα 2016, σ. 51].

*    *    *    *    *

Φίλε κ. Τσόντε,

Μετ’ ειλικρινούς λύπης μου έμαθον παρά του προ ημερών ενταύθα αφιχθέντος φίλου Διον. Εξάρχου ότι ουδεμίαν εκ των επιστολών μου, των επακολουθησασών την πρώτην τοιαύτην μέσον Γ. Μόδη, ελάβετε· γράφω «μετά λύπης», διότι έχομαι της ελπίδος ότι πολλά θα προελαμβάνοντο ίσως, εάν καθίστατο δυνατόν να έχητε ακριβή εκάστοτε γνώσιν των παρ’ ημίν πραγμάτων, όπερ και εκ των διηγήσεων τουλάχιστον του Δ. Εξάρχου συνάγω, ελάχιστα συνέβαινον αυτού.
     Βεβαίως ήδη κατόπιν των αλλεπαλήλων ανακοινώσεων, ας θα σας έκαμον, είμαι βέβαιος οι διάφοροι κατά καιρούς ερχόμενοι αυτού, ιδία δ’ επ’ εσχάτων οι εκδιωχθέντες εντεύθεν διδάσκαλοι, μάλιστα δ’ ο Μιχ. Φραντζ.[εσκάκης], αρκούσας θα έχητε λάβει πληροφορίας περί των εδώ, ώστε ακριβή κατά το μάλλον και ήττον να σχηματίσητε ιδέαν περί της επικρατούσης καταστάσεως, περιτταί θα καθίστανται δ’ ίσως αι γραμμαί ας χαράττω ενταύθα.
     Μεθ’ όλα ταύτα δεν εθεώρησα εντελώς άσκοπον το να σας αποστείλω και εγώ σημείωσίν μου επί της καταστάσεως, τυχούσης ευκαιρίας ήδη, λυπούμε δε μόνον διότι ο επιφέρων μόλις προ μικρού μοι κατέστησε γνωστόν ότι σκοπεί να έλθη αυτού, αι δε ολίγαι της νυκτός ώραι, τας οποίας, εις ην ευρίσκομαι ήδη θέσιν, μόλις δύναμαι να διαθέσω, δεν εξαρκούσιν όπως εν λεπτομερείαις απεικονίσω την κατάστασιν ως αντιλαμβάνομαι και αντελήφθην εξ αρχής ταύτην.
     Από τεσσάρων ήδη σχεδόν μηνών, καθ’ ους εκών άκων ετέθην εν αποστρατεία, εις τας σκοτεινάς εγκλεισθείς φυλακάς μου, ψυχραίμως πλέον εξηκολούθουν να παρακολουθώ την φοράν των πραγμάτων, και νομίζω, ότι ασφαλέστερον δύναμαι τώρα να κρίνω ή εις την ενεργόν εάν ευρισκόμην υπηρεσίαν.
     Ολίγα τινά, κατ’ εμέ, εις εσώκλειστον εν είδει εκθέσεως περιγραφήν μου σημειών περί της καταστάσεως, εύχομαι όπως συμβάλλωσι και ταύτα προς τη σωρεία και άλλων τα οποία πιστεύω ότι προ οφθαλμών έχητε, εκ μέρους των πολυπληθών ενταύθα φίλων και θαυμαστών σας αποσταλέντα, εις το ν’ αποφασίσητε ν’ αποδυθήτε εξ ολοκλήρου εις τον υπέρ της Μακεδονίας αγώνα, υπέρ ου τοσαύτας και εις το παρελθόν υπέστητε θυσίας, και λάβητε τα δραστηριώτερα των μέτρων όπως επιτευχθή η επαναφορά τουλάχιστον των πραγμάτων εις την προτέραν αν ουχί βελτίωνα κατάστασιν, από τους χάους εκείνου εις ο ήγαγε ταύτην [η] όλως άλογος πολιτεία του κ. Δερλ.[ερέ Μανούσου].
     Κρίνω περιττόν να σας γράψω ότι αείποτε τα βλέμματα των Μακεδόνων του Μοναστηρίου και αι ελπίδες των ήσαν εστραμμέναι προς εσάς ως τον μόνον σχεδόν όστις θα ηδύνατο και πρότερον να βελτιώση την θέσιν των πραγμάτων ως εκ του σύνεγγυς μελετήσαντος την τε χώραν και τους κατοίκους, μετά χαράς δε μεγάλης είχον οι πάντες ακούσει και ημείς μετ’ αυτών, ότι αν επί τοσούτον χρόνον παραγνωριζόμεναι εργασίαι σας εις τον Μακεδονικόν αγώνα, ανεγνωρίζοντο τέλος παρ’ εκείνων οίτινες σας είχον παραγκωνίσει και εκαλείσθε όπως λάβητε μέρος εις την διεύθυνσιν τούτου.
     Το όνομα του «Βάρδα» ήτο και εξακολουθεί να διαμένη αιγλήεν εις τε την μνήμην και την ευγνώμονα των Μακεδόνων καρδίαν και ήτο τούτο αρκούσα ηθική ικανοποίησις και διά το παρελθόν οπότε παρά των αυτού παρηγκωνίζησθε, το ότι ο αληθής κριτής της εργασίας εκάστου, ο Μακεδονικός λαός, αμέριστον την εκτίμησίν του σας απέδιδε παρά τον άδικον πόλεμον όστις σας είχε κηρυχθή, πολλά δ’ εξηκολούθει και εξακολουθεί εισέτι παρ’ υμών υπέρ αυτού αναμένων, ιδία δ’ ήδη οπότε επισήμως και ενεργώς, και εκ της θέσεώς σας σας επιτρέπεται να ενεργήσητε και εργασθήτε υπέρ αυτού…
     Του χρόνου μη επιτρέποντός μοι να εκταθώ περιπλέον ενταύθα, σταματώ.
     Φυλακαί Φλωρίνης 1909
     Νυξ της 3ης Ιουνίου

Σας ασπάζομαι
υμέτερος
Μήτσος

Υ.Γ. Χαιρετισμούς πολλούς έχετε παρά εικοσάδας εκ Νεγκοβάνης ημετέρων, κρατουμένων ενταύθα διά την εξαφάνισιν του γνωστού Μήτι Μπεχτσή του προδ.[όσαντος] Καν [Καπετάν] Μιχ.[άλη Τσόντο] κ.τ.λ.

Δεύτερη επιστολή προς τον Γ. Τσόντο-Βάρδα (3.6.1909), από το: Λένα Σαββίδη – Θεώνη Ζερβού, Δημήτρης Λαμπράκης. Τα χρόνια πριν από το «Ελεύθερον Βήμα», Ερμής, Αθήνα 2016, σ. 55-60.